Stel je een zakrekenmachine voor. Die doet altijd precies wat je vraagt: 2 + 2 is gegarandeerd 4. 100% zekerheid dus. Maar de rekenmachine kan verder niet zoveel. Vergelijk dat met een generatieve AI zoals ChatGPT. Die kan essays schrijven, examens opstellen, code programmeren, afbeeldingen genereren, én in gesprek gaan over Shakespeare. Heel veelzijdig dus – maar niet foutloos. Soms schrijft de AI dingen die niet kloppen, of bedenkt ze iets dat er in werkelijkheid niet is.
De Italiaanse filosoof en AI-onderzoeker Luciano Floridi heeft dit verschil scherp geformuleerd in wat hij de certainty–scope trade-off noemt: een fundamentele ruil tussen zekerheid en reikwijdte.
- Hoe meer zekerheid (foutloosheid), hoe minder breed inzetbaar de AI is.
- Hoe breder de AI kan werken (meer taken, complexere data), hoe minder zekerheid je krijgt.
Met andere woorden: geen enkele AI kan tegelijk volledig foutloos én onbeperkt veelzijdig zijn.
Wat betekent dit voor onderwijs?
In onderwijs duikt generatieve AI (GenAI) steeds vaker op: leerlingen gebruiken het om teksten samen te vatten, leerkrachten om lesmateriaal te ontwerpen, en beleidsmakers vragen zich af of AI toetsing of feedback kan ondersteunen. Hier wringt de certainty–scope trade-off.
- Geen blind vertrouwen
GenAI kan heel veel: creatieve schrijfopdrachten bedenken, bronnen aanreiken, oefeningen personaliseren… Maar de uitkomst is nooit 100% betrouwbaar. “Hallucinaties” (bedachte feiten of verkeerde redeneringen) horen er onvermijdelijk bij. Wie AI in de klas inzet, moet dus altijd ruimte laten voor controle en correctie. - Slim combineren
Floridi stelt voor om te werken met hybride systemen. Dat betekent: gebruik AI breed en creatief voor ideeën, variatie en inspiratie, maar combineer dit met “zekere” instrumenten of duidelijke checkmechanismen. Denk aan:- Een AI die schrijftips geeft → gecombineerd met een spellingchecker of peer review.
- Een AI die toetsvragen genereert → gecombineerd met de expertise van de leerkracht die inhoudelijk nakijkt.
- Nieuwe manier van evalueren
Wanneer een AI-tool beweert dat ze tegelijk heel veelzijdig én bijna perfect accuraat is, is dat verdacht. In onderwijs betekent dit dat we kritischer moeten kijken naar evaluatiemetrics: niet enkel naar “hoe correct” AI presteert, maar ook naar de scope waarvoor het wordt ingezet. Een AI die goed werkt voor grammaticaoefeningen, kan totaal falen bij het uitleggen van historische gebeurtenissen. - Eerlijke verwachtingen scheppen
Beleidsmakers die van AI-systemen in het onderwijs 100% foutloze prestaties verwachten – bijvoorbeeld bij automatische feedback of toetscorrectie – eisen iets wat onmogelijk is. Beter is het te mikken op risicobeheer: fouten blijven bestaan, maar je zorgt dat die niet cruciaal of schadelijk zijn (bv. door toezicht van de leraar).
Een kwestie van transparantie en verantwoordelijkheid
De kernboodschap is eenvoudig maar belangrijk: AI in onderwijs is krachtig, maar onvermijdelijk feilbaar.
- Ontwikkelaars moeten transparant zijn over beperkingen.
- Leerkrachten en leerlingen moeten AI-output kritisch leren beoordelen.
- Scholen en beleidsmakers moeten afstappen van het idee dat AI ooit volledig foutloos zal zijn.
Dit betekent niet dat we AI moeten wantrouwen of verbieden. Integendeel: door AI slim te combineren met menselijke expertise, krijgen we het beste van twee werelden – creativiteit en veelzijdigheid van AI, plus de betrouwbaarheid en oordeelkracht van de mens.
Slotgedachte
Floridi’s trade-off helpt ons om realistische verwachtingen te hebben van AI. Voor onderwijs betekent dit dat we GenAI vooral moeten zien als partner-inspirator en assistent, niet als absolute waarheid. Net zoals een leerling fouten maakt terwijl hij leert, zo doet AI dat ook – en dat is prima, zolang we die fouten herkennen, bespreken en benutten om samen wijzer te worden.
Bron: Floridi, Luciano, A Conjecture on a Fundamental Trade-off between Certainty and Scope in Symbolic and Generative AI (June 11, 2025). http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.5289884
Verder leren en verdiepen?
Wil je zelf ontdekken hoe je generatieve AI op een doordachte en onderbouwde manier kunt inzetten in je klas of school? Sluit je dan aan bij een van onze activiteiten:
- Inspiratiesessie ChatGPT in de klas. Hoe? Zo! – praktische introductie voor leerkrachten die willen starten.
- Inspiratiesessie Ontwerp je eigen GPT – experimenteer zelf met AI en bouw tools op maat.
- Masterclass Generatieve AI in de klas. Hoe? Zo! – een diepgaande verkenning met volop ruimte voor praktijk.
Liever eerst inspiratie en ervaringen delen met collega’s? Word gratis lid van onze Facebookgroep Generatieve AI in de klas.