Veel leerlingen kennen het gevoel: je hebt een hoofdstuk gestudeerd, de definities zitten goed in je hoofd en op een oefentoets lukt alles prima. Maar wanneer dezelfde leerstof in een nieuwe situatie opduikt, lijkt die kennis plots verdwenen. Hoe komt dat?
Onderzoek toont aan dat leren niet alleen gaat over onthouden, maar vooral over kunnen toepassen. Dat is een belangrijk verschil. In het echte leven, tijdens examens, in vervolgopleidingen en later op de werkvloer krijgen we zelden exact dezelfde vragen als tijdens het oefenen. We moeten kennis kunnen gebruiken in nieuwe situaties.
Een studie van onderzoeker Andrew Butler en collega’s laat zien hoe we dat vermogen kunnen versterken. De boodschap is verrassend eenvoudig: laat leerlingen niet alleen ophalen wat ze geleerd hebben, maar laat hen die kennis ook toepassen op verschillende voorbeelden.
Wat is retrieval practice?
Retrieval practice betekent dat je actief probeert informatie uit je geheugen op te halen zonder opnieuw in je cursus of boek te kijken.
Voorbeelden zijn:
- jezelf overhoren;
- oefenvragen maken;
- flashcards gebruiken;
- een hoofdstuk samenvatten uit het hoofd;
- iemand anders uitleg geven wat je hebt geleerd.
Onderwijsonderzoekers weten al langer dat deze aanpak veel krachtiger is dan leerstof telkens opnieuw lezen. Door iets uit je geheugen op te halen, wordt de kennis sterker opgeslagen.
De volgende stap: kennis toepassen in nieuwe situaties
De studie die The Learning Scientists bespreken ging een stap verder. De onderzoekers wilden weten hoe leerlingen niet alleen kennis kunnen onthouden, maar ook kunnen gebruiken in nieuwe contexten.
Daarvoor kregen deelnemers eerst uitleg over wetenschappelijke principes. Vervolgens moesten ze die inzichten toepassen op verschillende voorbeelden en situaties.
Het interessante resultaat was dat deelnemers die hun kennis herhaaldelijk moesten ophalen én toepassen op verschillende voorbeelden later beter in staat waren om dezelfde kennis te gebruiken in volledig nieuwe situaties. Met andere woorden: ze leerden niet alleen het antwoord, maar begrepen ook hoe het onderliggende principe werkte.
Waarom dit zo belangrijk is
In onderwijs spreken we vaak over transfer: het vermogen om wat je hebt geleerd toe te passen in een andere context.
Dat klinkt vanzelfsprekend, maar transfer blijkt in werkelijkheid moeilijk. Een leerling kan bijvoorbeeld perfect weten wat de stelling van Pythagoras is, maar toch niet herkennen dat diezelfde wiskundige kennis nodig is bij een praktische ontwerpopdracht of een technisch probleem.
Het onderzoek suggereert dat transfer beter lukt wanneer leerlingen tijdens het leerproces bewust oefenen met verschillende voorbeelden en situaties. Hierdoor leren ze verder kijken dan één specifieke context.
Wat betekent dit voor leerkrachten?
Voor leerkrachten ligt hier een belangrijke kans.
Wanneer leerlingen enkel oefenen met vragen die sterk lijken op de voorbeelden uit de les, ontstaat soms een vals gevoel van beheersing. Ze lijken de leerstof te kennen, maar hebben moeite om deze elders toe te passen.
Je kunt transfer stimuleren door:
- meerdere voorbeelden te gebruiken die hetzelfde principe illustreren;
- leerlingen te laten uitleggen waarom verschillende situaties vergelijkbaar zijn;
- oefenvragen te variëren;
- regelmatig kennis op te halen zonder dat leerlingen hun cursus mogen gebruiken;
- leerlingen te laten voorspellen hoe een principe zich in een nieuwe situatie zal manifesteren.
Een biologieleerkracht kan bijvoorbeeld niet alleen vragen naar de theorie rond ecosystemen, maar leerlingen ook laten nadenken over een natuurgebied dat ze nog nooit hebben bestudeerd. Een leraar economie kan dezelfde economische principes laten toepassen op actuele gebeurtenissen. Een taalcoach kan grammaticale inzichten koppelen aan verschillende soorten teksten. Zo verschuift de focus van onthouden naar begrijpen.
Wat betekent dit voor ouders?
Ouders proberen hun kinderen vaak te helpen door leerstof samen te herhalen. Dat kan nuttig zijn, maar nog waardevoller is het om vragen te stellen die verder gaan dan pure reproductie.
Denk bijvoorbeeld aan:
- “Kun je dit uitleggen in je eigen woorden?”
- “Waar zou je dit nog kunnen gebruiken?”
- “Kun je een eigen voorbeeld bedenken?”
- “Wat zou er gebeuren als deze situatie veranderde?”
Door zulke vragen help je jongeren verbanden leggen en dieper nadenken over wat ze leren. Dat vergroot de kans dat kennis beschikbaar blijft wanneer ze die later nodig hebben.
Wat betekent dit voor leerlingen?
Voor leerlingen is de belangrijkste les misschien wel dat effectief studeren niet altijd comfortabel voelt.
Opnieuw lezen voelt gemakkelijk. Je herkent de leerstof en krijgt het gevoel dat je ze beheerst. Actief ophalen uit het geheugen voelt moeilijker, maar precies daardoor leer je meer.
Een goede studie-aanpak bestaat daarom uit drie stappen:
- Leer de basisbegrippen.
- Test jezelf regelmatig zonder te spieken.
- Zoek nieuwe voorbeelden waarin je dezelfde kennis kunt toepassen.
Vraag jezelf niet af: “Ken ik deze pagina?”
Vraag liever: “Kan ik dit uitleggen, gebruiken of toepassen in een nieuwe situatie?”
Daar zit het verschil tussen onthouden en echt leren.
Van kennis reproduceren naar kennis gebruiken
Het onderzoek van Butler en collega’s bevestigt een belangrijke boodschap uit de leerwetenschappen. Sterk leren ontstaat niet wanneer leerlingen informatie blijven herhalen, maar wanneer ze die informatie actief ophalen én gebruiken in verschillende contexten.
Voor scholen betekent dit dat goede leeractiviteiten meer moeten doen dan kennis laten reproduceren. Voor ouders betekent het dat goede vragen vaak belangrijker zijn dan samen de cursus opnieuw lezen. En voor leerlingen betekent het dat écht leren begint wanneer je jezelf uitdaagt om kennis te gebruiken buiten de voorbeelden die je al kent.
Dat vraagt misschien wat meer inspanning. Maar precies die inspanning helpt om van tijdelijk onthouden naar duurzaam begrijpen te gaan.
Meer weten?
Wil je ontdekken hoe inzichten uit de leerwetenschappen vertaald kunnen worden naar krachtige onderwijspraktijken? Bekijk onze boeken en toolbox voor leerkrachten, ouders en leerlingen of vormingsaanbod voor onderwijsprofessionals. 🚀
Referenties
The Learning Scientists. (2026, 17 september). Varying Retrieval Practice to Promote Transfer of Learning: A Set of Experiments.
Butler, A. C., Black-Maier, A. C., Raley, N. D., & Marsh, E. J. (2017). Retrieving and applying knowledge to different examples promotes transfer of learning. Journal of Experimental Psychology: Applied, 23(4), 433-446. https://doi.org/10.1037/xap0000142